Bushcraft, woodcraft, woodlore, scoutcraft… πολλοί εξωτικοί όροι που προκαλούν σύγχυση. Ωστόσο, όλοι σήμερα φέρουν μια παρόμοια σημασία, η οποία πλησιάζει περισσότερο την έννοια της «διαβίωσης στην ύπαιθρο».
Πριν εξηγήσουμε την ετυμολογική διαφορά μεταξύ των αγγλικών όρων (για τους ενδιαφερόμενους στο τέλος του άρθρου), ας αναζητήσουμε τι τους ενώνει: πρόκειται για δεξιότητες και εμπειρίες απαραίτητες για τη διαβίωση στη φύση, όπως κατασκήνωση, κυνήγι, συλλογή τροφής, άναμμα φωτιάς, επεξεργασία ξύλου, κατασκευή εργαλείων, θεραπευτική, προσανατολισμός στο έδαφος κ.λπ. Το Bushcraft μπορεί να είναι βραχυπρόθεσμο (λίγες ημέρες), μακροπρόθεσμο (λίγους μήνες) ή μπορεί να αποτελεί τρόπο ζωής (μόνιμη διαβίωση στη φύση). Είναι ουσιαστικά οι δεξιότητες που επέτρεπαν στους προγόνους μας να επιβιώνουν στη φύση με τη μεγαλύτερη δυνατή άνεση. Σήμερα, ωστόσο, αποτελούν κυρίως δραστηριότητες αναψυχής και χόμπι.
Ίσως ο πιο γνωστός εκλαϊκευτής του bushcraft είναι ο Βρετανός εκπαιδευτής και συγγραφέας βιβλίων Ray Mears, του οποίου οι τηλεοπτικές εκπομπές έγιναν πολύ δημοφιλείς και διέδωσαν τη γνώση του bushcraft σε όλο τον κόσμο. Ο Ray Mears συγκρίνεται συχνά με έναν άλλον Βρετανό εκλαϊκευτή, τον Bear Grylls. Η σύγκριση όμως βασίζεται συχνά σε λανθασμένη υπόθεση: ενώ ο Ray Mears ασχολείται με το bushcraft, ο Bear Grylls είναι περισσότερο ειδικός στις τεχνικές επιβίωσης (αγγλικά «survival»), οι οποίες έχουν διαφορετικό στόχο: την ταχύτερη δυνατή επιστροφή στον πολιτισμό, π.χ. μετά από αεροπορικό δυστύχημα, ναυάγιο ή αν κάποιος χαθεί στην άγρια φύση. Αυτός που επιβιώνει δεν θέλει να βρίσκεται στη φύση, γιατί εκείνη τη στιγμή αποτελεί απειλή. Στο bushcraft, αντίθετα, ο στόχος είναι η όσο το δυνατόν πιο άνετη, αυτάρκης διαβίωση στη φύση, με χρήση φυσικών πόρων και δυνατοτήτων.
Ότι το bushcraft δεν είναι μόνο για έμπειρους τυχοδιώκτες, ειδικούς επιβίωσης και πρώην στρατιωτικούς, το αποδεικνύει ο Jan Malůšek, ένας εικοσιπεντάχρονος φοιτητής αρχιτεκτονικής από το Μπρνο, ο οποίος ασχολείται εντατικά με το bushcraft στον ελεύθερο χρόνο του εδώ και πάνω από έξι χρόνια. Μας μίλησε για το πάθος του και μας παραχώρησε φωτογραφίες (όλες οι λήψεις σε αυτό το άρθρο προέρχονται από τις περιπέτειές του):
Πώς θα περιέγραφες το bushcraft;
Με απλά λόγια, αντιλαμβάνομαι το bushcraft ως τη γνωριμία με τη φύση μέσα από τέχνες και δεξιότητες που μας επιτρέπουν να ζούμε σε αυτήν. Κατά τη γνώμη μου, ξεκινά με την απόφαση να εγκαταλείψεις οικειοθελώς τον πολιτισμό και να πας να γνωρίσεις τη φύση, να μάθεις να αντλείς όλους τους πόρους από αυτήν και να τους χρησιμοποιείς για τη ζωή σου. Και επειδή όλα αυτά τα εφάρμοσαν και τα τελειοποίησαν οι πρόγονοί μας μέσα στους αιώνες, μπορούμε να πούμε ότι το bushcraft είναι η συνειδητή εκμάθηση αρχαίων τεχνών και δεξιοτήτων που πηγάζουν από τη φύση και κατευθύνονται πάλι προς αυτήν.
Είναι για σένα το bushcraft χόμπι ή τρόπος ζωής;
Το bushcraft ως φιλοσοφία εκδηλώνεται αναπόσπαστα στην καθημερινή ζωή. Αφορά τη σχέση με τη φύση και τον κόσμο. Αφορά την επιθυμία να γνωρίζεις και να μαθαίνεις, ώστε η ζωή μου να είναι πιο γεμάτη και εύκολη. Στην πράξη, μπορούμε να το ονομάσουμε χόμπι αν μένουμε στην πόλη και πηγαίνουμε κατά καιρούς στη φύση για να δοκιμάσουμε διάφορες τεχνικές. Αν μένω αυτάρκης σε μια απομονωμένη περιοχή κοντά στο δάσος, όπως οι πρόγονοί μου, χρησιμοποιώ το bushcraft καθημερινά. Τότε δεν είναι χόμπι, αλλά ζωή. Και αυτό θέλω να πετύχω κάποια στιγμή.
Τι σε οδηγεί στο να περνάς χρόνο μακριά από τον πολιτισμό και να μαθαίνεις φυσικές δεξιότητες;
Η αναζήτηση ηρεμίας μακριά από τον θόρυβο και τη βιασύνη των ανθρώπων. Και η επιθυμία για τη γνώση του πραγματικού κόσμου γύρω μου και του εαυτού μου. Όχι μόνο μέσα από την οθόνη του υπολογιστή και τον υπερτεχνολογικό δυτικό πολιτισμό. Έναν πολιτισμό που ζει σε μια υποτιθέμενη ευημερία, όπου κανείς δεν ρωτά: πού και πώς έζησε, πέθανε και επεξεργάστηκε όλο αυτό το ροζ κρέας στο σούπερ μάρκετ; Από πού έρχεται το πόσιμο νερό στις βρύσες ή πού εξαφανίζεται ό,τι πετάω ανέμελα στον κάδο απορριμμάτων;
Νιώθεις περισσότερο «στο σπίτι σου» στη φύση παρά στην πόλη;
Το καθένα έχει τη χάρη του και χρειάζομαι και τα δύο για μια ευτυχισμένη ζωή. Ως αρχιτέκτονας, προσπαθώ να βρω τρόπους να συνδέσω το όριο μεταξύ φύσης και πόλης. Με κάθε νέο φυτό στο μπαλκόνι, έπιπλα από μασίφ ξύλο ή συλλεγμένα αποξηραμένα βότανα από το λιβάδι, φέρνω στο (σημερινό) σπίτι μου στην πόλη ένα κομμάτι καθαρής φύσης, και αυτό με ευχαριστεί. Και αντίστροφα, στις περιπλανήσεις μου στη φύση, μου αρέσει να παίρνω μαζί μου κάποιο «hi-tech» εξοπλισμό από τον πολιτισμό, που μου είναι χρήσιμος.
Τι δεξιότητες περιλαμβάνει το bushcraft; Τι ξέρεις να κάνεις εσύ;
Τι ξέρω να κάνω; Αυτή τη στιγμή είμαι αρκετά σίγουρος στο άναμμα φωτιάς με τσακμακόπετρα, στη διανυκτέρευση σε οποιαδήποτε εποχή και έδαφος, στον προσανατολισμό μακριά από τον πολιτισμό, στη συλλογή νερού, στην εργασία με τεχνικό εξοπλισμό αναρρίχησης και στις βάσεις της ορειβασίας. Έχω σφυρηλατήσει το δικό μου κυνηγετικό μαχαίρι από ατσάλι, έχω συλλέξει νερό, φωτιά και λάδι από σημύδα, έμαθα να επεξεργάζομαι ψάρια, λαγούς, κουνέλια, κότες και πουλιά, καλλιέργησα τη δική μου παραγωγή φρούτων και λαχανικών.
Τι σκοπεύεις να μάθεις ακόμα;
Ακόμα νιώθω αρχάριος. Υπάρχουν τόσα πολλά μπροστά μου να μάθω, να δοκιμάσω, να αποδείξω, που νομίζω ότι έχω δουλειά για όλη μου τη ζωή. :-) Ετοιμάζομαι να φτιάξω ένα τόξο από ξύλο μελιάς (ο κορμός στεγνώνει ήδη στο υπόγειο), να κατακτήσω τεχνικές για άναμμα φωτιάς με bowdrill και handdrill (άναμμα φωτιάς με τη βοήθεια τόξου και παλαμών, σημείωση του συγγραφέα), να μάθω σιδηρουργική, ξυλουργική και ξυλογλυπτική. Θέλω να συμμετάσχω ενεργά στη σφαγή και επεξεργασία ενός μεγαλύτερου ζώου (χοιρινό, αρνίσιο, μοσχαρίσιο), να μάθω βυρσοδεψία και να φτιάξω δικά μου δέρματα και γούνες, και από αυτά να κατασκευάσω χρήσιμα αντικείμενα (ζώνη, παγούρι νερού, θήκη μαχαιριού κ.λπ.).
Σημαίνει το bushcraft ακραίες εμπειρίες στα όρια της επιβίωσης; Μπορεί να το κάνει ο καθένας;
Γενικά ισχύει: Όπως το φτιάξεις, έτσι θα το έχεις. :-) Τολμώ να πω ότι το bushcraft είναι σχεδόν για τον καθένα. Το πόσο «hardcore» θα κάνετε τη διαμονή σας στη φύση εξαρτάται από εσάς. Νομίζω ότι η μόνη προϋπόθεση είναι μια κάποια χειρωνακτική επιδεξιότητα. Όποιος όμως δεν την έχει, μπορεί να την αποκτήσει με υπομονή και εξάσκηση. Στο bushcraft ισχύει: Ποτέ μην τα παρατάς!
Είναι η διαβίωση στην τσέχικη φύση δύσκολη;
Το μεγαλύτερο μέρος της τσέχικης φύσης δεν έχει πολλά κοινά με την πραγματική άγρια φύση. Ο μόνος «κίνδυνος» από την πανίδα στα δάση μας είναι ίσως τα (υπερπληθυσμιακά) αγριογούρουνα, για τα οποία ούτως ή άλλως δεν είστε στο μενού. Κατά τη διάρκεια των αποστολών μου συνειδητοποίησα επίσης ότι είναι δύσκολο να χαθείς πραγματικά εδώ, καθώς σε κάθε γωνιά θα βρεις ένα χωριό, ένα δασοφυλάκιο ή ένα απομονωμένο σπίτι.
Άρα δεν θεωρείς τη φύση στην Τσεχία επικίνδυνη;
Εξαρτάται πώς το βλέπεις. Το όριο μεταξύ «διαβίωσης» και «επιβίωσης» είναι γενικά πολύ μικρότερο από όσο συχνά παραδεχόμαστε. Αρκεί σε μια χειμερινή εκδρομή στα βουνά Šumava να πέσεις στο ποτάμι: ξαφνικά έχεις βρεγμένα ρούχα, όλο τον εξοπλισμό και ένα κινητό που δεν λειτουργεί. Η θερμοκρασία τη νύχτα πέφτει κάτω από το μηδέν και μια ήρεμη εκδρομή μετατρέπεται σε εφιάλτη. Ή σε μια σκληρή, αλλά ενδυναμωτική εμπειρία, αν ξέρεις πώς να διατηρηθείς ζεστός και να στεγνώσεις τα πράγματά σου.
Μιλάμε όμως για καταστάσεις κρίσης…
Ναι. Αν δεν συμβεί κάποιο ατύχημα, μπορεί γενικά να ειπωθεί ότι η τσέχικη φύση είναι πολύ επιεικής ακόμα και για έναν αδαή επισκέπτη. Από την άλλη πλευρά, τόσο καλύτερο περιβάλλον για μάθηση έχουμε εδώ. Δεν υπάρχει κίνδυνος να με φάει αρκούδα στην πρώτη κατασκήνωση ή να παγώσω στους -40 °C. :-) Και λίγες χώρες στον κόσμο μπορούν να καυχηθούν για τόσο ποικίλες αλλαγές κατά τη διάρκεια του κύκλου του χρόνου. Έτσι, στην Τσεχία μπορούμε τον Ιούλιο κοντά στο Litovel ή στο Soutok να προσομοιώσουμε επαρκώς ένα υποτροπικό δάσος και τον Φεβρουάριο στα βουνά Krkonoše να βιώσουμε συνθήκες Σουηδίας. Αυτό πρέπει να το εκτιμάμε δεόντως.
Πες μας για τις πιο ενδιαφέρουσες εμπειρίες σου.
Όταν μετά το σούρουπο καταφέρεις μόνο με μια τσακμακόπετρα να ανάψεις προσάναμμα από μια μικρή φωλιά χόρτου, που βρήκες κάτω από μισό μέτρο χιονιού και στέγνωνες όλη μέρα πάνω στο σώμα σου με τη δική σου θερμότητα, αυτό πραγματικά σε ζεσταίνει στην καρδιά. Η συνειδητοποίηση ότι δεν υπάρχει μέρα που να μην μπορώ να διανυκτερεύσω αξιοπρεπώς μακριά από τον πολιτισμό, δίνει επίσης αυτοπεποίθηση. Αυτό μπόρεσα να το επιβεβαιώσω φέτος τον Φεβρουάριο, όταν η θερμοκρασία τη νύχτα έπεσε στους -20°C. Διάσχιση ποταμών, καταρρίχηση βράχων, αναρρίχηση σε κορυφές δέντρων, διάνοιξη μονοπατιών μέσα από θάμνους, έρπυση στη λάσπη… όλα αυτά ωθούν τα όριά σου και δείχνουν αν μπορεί η φύση να σε σταματήσει ή όχι.
Είναι λοιπόν το bushcraft μια μάχη με τη φύση ή μια συμβίωση σε αρμονία;
Κλίνω προς τη δεύτερη επιλογή. Αλλά πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι η φύση, ως έχει, δεν είναι κανένας περίπατος σε ανθισμένο κήπο. Οι τροφικές αλυσίδες είναι η σαφής απόδειξη αυτού. Τα πάντα στη φύση γεννιούνται, ζουν, καρποφορούν και πεθαίνουν. Είναι ένας ατελείωτος κύκλος. Το να ζεις σε αρμονία με τη φύση σημαίνει επίσης να σκοτώνεις, να κόβεις, να οργώνεις και να σκαλίζεις. Διαφορετικά δεν θα επιβιώναμε. Πιστεύω όμως ότι όλα μπορούν να γίνουν με καθαρή καρδιά. Θεωρώ λοιπόν ότι μπορούμε να ζούμε σε αρμονία με τη φύση στον βαθμό που την κατανοούμε και μπορούμε να την αντιληφθούμε.
Είναι λοιπόν το bushcraft φιλικό προς τη φύση;
Αυτό εξαρτάται από κάθε άτομο. Μπορείς να κόψεις ένα ολόκληρο ελατάκι σε ένα φυτώριο ή να αποκτήσεις το ίδιο ξύλο κόβοντας ένα από τα κάτω κλαδιά ενός ώριμου ελάτου. Μπορείς να μαζέψεις όλα τα βότανα σε ένα λιβάδι σαν θεριζοαλωνιστική μηχανή ή να αφήσεις κάθε τρίτο για τις μέλισσες και τη δική τους αναγέννηση. Το ίδιο ισχύει και με τη φωτιά. Γιατί για αιώνες κανείς δεν κήρυττε (με εξαιρέσεις) απαγόρευση ανάμματος φωτιάς στο δάσος; Επειδή οι άνθρωποι ήξεραν να δουλεύουν με τη φωτιά. Δεν είναι περίεργο που σήμερα π.χ. αυτή η απαγόρευση ισχύει γενικά. Στο σπίτι απλώς γυρίζουμε τον θερμοστάτη στο καλοριφέρ κάτω από το παράθυρο. Για να επιστρέψω στην ερώτηση… το bushcraft είναι ένας βιώσιμος τρόπος ζωής. Παίρνω από τη φύση όσα χρειάζομαι και όλα, αφού ολοκληρώσουν τον σκοπό τους, επιστρέφουν πάλι στη φύση. Το bushcraft αφορά επίσης την αγάπη για τη φύση. Όταν την αγαπάς, θα τη φροντίζεις, δεν θα την πληγώνεις. Επομένως, ναι, το bushcraft είναι από παγκόσμια άποψη ξεκάθαρα ένας από τους πιο φιλικούς τρόπους διαβίωσης στη Γη.
Είναι δυνατόν να ασχοληθείς με «φυσικές δεξιότητες» και εκτός φύσης;
Το bushcraft, ειδικά το πιο προχωρημένο, δεν απαιτεί άμεσα τη φύση. Ακριβώς το αντίθετο. Ένα μαχαίρι δύσκολα θα το σφυρηλατήσεις χωρίς αμόνι και κάρβουνο. :-) Φυσικά, όσο περισσότερο είσαι σε επαφή με τη φύση, τόσο πιο εύκολα και φυσικά πάνε όλα. Μπορείς όμως να κάθεσαι στο κατώφλι του εξοχικού σου και να σκαλίζεις ένα τόξο, να χτίσεις έναν φούρνο για ψωμί στον κήπο ή να μάθεις αναρρίχηση σε τεχνητό τοίχο. Το σημαντικό είναι πώς προσεγγίζεις το bushcraft, όχι πού το εξασκείς.
Ασχολείσαι μόνος σου με το bushcraft;
Πέρασα αρκετές μέρες στη φύση μόνος μου με τη σκέψη πόσο υπέροχο θα είναι να ξεκουραστώ από όλους και όλα και να απολαύσω τη φύση. Απέκτησα όμως την αντίθετη εμπειρία. Η μοναξιά είναι λυπηρή, πολύ ήσυχη. Δεν μπορείς να πεις σε κανέναν πόσο σου αρέσει εδώ, με κανέναν δεν μπορείς να μοιραστείς μια όμορφη θέα στο ηλιοβασίλεμα. Η μοναξιά κλείνει τον άνθρωπο στον εαυτό του. Σε κάποιους μπορεί να ταιριάζει, σε μένα όχι. Τουλάχιστον όχι για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα. Εκτός αυτού, είναι καλό να πηγαίνεις σε αποστολές με περισσότερα άτομα, στα οποία μπορείς να βασιστείς πλήρως, ήδη από το γεγονός ότι το bushcraft δεν είναι καθόλου εύκολο και συχνά ένα επιπλέον ζευγάρι χέρια είναι πολύ χρήσιμο. Προσωπικά ασχολούμαι με το bushcraft με τη γυναίκα μου (η οποία είναι εξίσου παθιασμένη με το θέμα), τον αδελφό μου και μερικούς καλούς φίλους.
Από ποιες πηγές αντλείς πληροφορίες;
Το πρώτο βιβλίο από το οποίο έμαθα ήταν η «βίβλος της επιβίωσης» SAS – Εγχειρίδιο επιβίωσης του John Wiseman. Από τις απίστευτες γνώσεις του αντλώ μέχρι σήμερα. Μετά το βιβλίο Επιβίωση! και Πάλεψε! του Len Cacutt. Έχω κατεβάσει όλα τα επεισόδια της σειράς Man vs. Wild του Bear Grylls, τα οποία παρακολουθώ μέχρι σήμερα με ενδιαφέρον και κρατάω πολλές σημειώσεις. Λίγα χρόνια αργότερα, μετά από σύσταση ενός φίλου, ανακάλυψα τον επίσης διάσημο (στην Τσεχία κάπως λιγότερο γνωστό) Ray Mears. Οι βασικές λεπτομέρειες, πάνω στις οποίες βασίζεται η επιτυχία ή η αποτυχία κάθε προσπάθειας, συνήθως δεν χωράνε στη σειρά. Πιο αναλυτικές οδηγίες βρήκα κυρίως στο YouTube. Εδώ θα ανέφερα σίγουρα ως πρότυπά μου τον κύριο Míla με το κανάλι Primitivní dovednosti, τον Petr Bear ή τον Marek Chlíbek. Θα ήθελα κάποια στιγμή να τους συναντήσω προσωπικά και να μάθω «ζωντανά».
Τι σημαίνει «να είσαι καλός» στο bushcraft;
Αυτό είναι το υπέροχο στο bushcraft. Οι περισσότερες πειθαρχίες στον κόσμο χρειάζονται διαιτητές, επιτροπές ή κριτές για να αποφασίσουν πόσο καλοί είστε σε αυτό ή εκείνο. Στο bushcraft, ο μόνος και πιο αυστηρός κριτής είναι η ίδια η φύση. Δεν σου δίνει τίποτα δωρεάν, δεν μπορείς να την παρακάμψεις ούτε να τη δωροδοκήσεις. Είτε ξέρεις κάτι και λειτουργεί, είτε όχι. Συνήθως δεν υπάρχει τίποτα ενδιάμεσο. Και όπως σε όλα, ισχύει: μόνο με εξάσκηση μπορείς να φτάσεις στην τελειότητα.
Βασίζεται το bushcraft σε ποιοτικό εξοπλισμό και «μοντέρνα» εργαλεία ή βασίζεσαι μόνο σε φυσικούς πόρους;
Δεν είμαι ακραίος «πρωτόγονος» και μου αρέσει να έχω μαζί μου ποιοτικό εξοπλισμό στον οποίο μπορώ να βασιστώ. Ορισμένα πλεονεκτήματα του τεχνητά κατασκευασμένου εξοπλισμού απλά δεν μπορείς να τα πετύχεις με φυσικά υλικά, όσο καλός κι αν είσαι. Αν όμως ντυθείς με Softshell και Gore-tex, εξοπλιστείς με αναπτήρα jet, λάμπα, φουσκωτό στρώμα και σκηνή, καμινέτο με σκεύη κ.λπ., δεν είμαι σίγουρος πόσο σε επαφή με τη φύση θα είσαι και τι πραγματικά θα μάθεις από αυτήν… Πιστεύω στη λογική μέση οδό. Το βαμβάκι κερδίζει ακόμα στα ρούχα μου, αλλά έχω ένα αντιανεμικό gore-tex στο σακίδιο για κάθε ενδεχόμενο, και ούτω καθεξής. Σήμερα, μέσα από το bushcraft επιστρέφουμε στη ζωή των προγόνων, αλλά δεν είμαστε εξαρτημένοι από αυτήν. Σε αυτό βλέπω τη βασική σημαντική διαφορά. Ό,τι μπορούμε, μπορούμε να το κατασκευάσουμε. Μπορούμε να ζούμε σε αρμονία με τη φύση, φιλικά, οικολογικά, υπεύθυνα, και παρ' όλα αυτά να έχουμε την πολυτέλεια, όπως η ηλεκτρική ενέργεια και όλα όσα απορρέουν από αυτήν για εμάς. Η αυστηρή επιστροφή στις ρίζες, όπως και η εμμονή με τα σύγχρονα τεχνολογικά επιτεύγματα, δεν θεωρώ ότι είναι ο δρόμος προς τα εμπρός.
Παράρτημα - σημασία και προέλευση των όρων:
Woodcraft προέρχεται ήδη από τον 14ο αιώνα από την Αγγλία και υποδηλώνει: δεξιότητες που σχετίζονται με τη διαβίωση σε δασικό περιβάλλον, τη δασοκομία και την κατασκευή ξύλινων εργαλείων. [πηγή]
Scoutcraft έχει συνώνυμη σημασία και προέρχεται πιθανότατα από τον αποικισμό της Αμερικής τον 18ο αιώνα. [πηγή]
Woodlore έχει συνώνυμη σημασία, η παλαιότερη σωζόμενη καταγραφή είναι από τα τέλη του 19ου αιώνα.
Bushcraft προέρχεται από τον 19ο αιώνα από την Αυστραλία και αρχικά υποδηλώνει: δεξιότητες που σχετίζονται με τη διαβίωση στο bush (αυστραλιανός τύπος τοπίου). Σήμερα χρησιμοποιείται ως συνώνυμο των προηγούμενων όρων. [πηγή]
